11. Sınıf Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Örneği

1. 1.COĞ.11.1.1süreç bileşeni aKolay

   15 Aralık 2024'te Kerç Boğazı'nda çıkan fırtına sırasında iki tankerin kazaya karışması sonucu yaklaşık 2.400 ton akaryakıt denize sızmış; kısa süre içinde Rusya'nın Temryukskiy ve Anapa kıyı şeridinde deniz altı ve kıyı ekosistemleri zarar görmüş, bölgede acil durum ilan edilmiştir. Kirliliğin hangi kıyılara ne kadar sürede ulaşacağı ve hangi kesimlere öncelikli müdahale edileceği ise hızla belirlenmelidir.

   Bu durumda coğrafya biliminin, temizlik önceliklerinin belirlenmesine katkı sağlaması aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde açıklanır?

   1. Sızıntının konumunu, akıntı ile rüzgâr yönünü ve kıyı dağılışını çözümleyerek yayılım alanını kestirmesiyle
   2. Tankerlerin kaza anındaki teknik arızalarını inceleyip kazanın oluş nedenini fizik yasalarıyla ortaya koymasıyla
   3. Kaza sonrası ilan edilen acil durumun hukuki sonuçlarını ve tazminat sürecini yürürlükteki mevzuata göre düzenlemesiyle
   4. Denize sızan akaryakıtın toplam miktarını ve kimyasal bileşimini laboratuvar ölçümleriyle saptayıp raporlamasıyla
   5. Etkilenen deniz canlılarının türlerini belirleyip her birinin biyolojik yaşam döngüsünü aşamalı açıklamasıyla
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: A

   Ölçtüğü adım (a): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkıları inceleyerek nedensel veya mantıksal ilişkiler ortaya koyar.

   • B şıkkını seçen öğrenci: Coğrafyanın rolünü kazanın teknik nedenini bulmakla karıştırmak; oysa coğrafya sorunun mekânsal yayılımını ve müdahale önceliğini konum bilgisiyle çözümler.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Mekânsal yayılım sorununu hukuki-idari bir sürece indirgemek; coğrafyanın konumsal analiz katkısını hukuki düzenlemeyle karıştırmak.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Coğrafyanın katkısını sorunun büyüklüğünü ölçmekle (miktar/bileşim saptama) sınırlı görmek; asıl ayırt edici katkı olan konum-akıntı-dağılış ilişkisini kurarak yayılımı kestirmeyi göz ardı etmek.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Etkinin türünü (canlı türleri, yaşam döngüsü) betimlemeyi coğrafi katkı sanmak; bu biyolojik bir çözümleme olup coğrafyanın konum-dağılış temelli yayılım kestirimi katkısını yansıtmaz.
2. 2.COĞ.11.1.1süreç bileşeni aKolay

   X ilçesinde son yıllarda artan heyelanların nedenlerini araştıran bir coğrafya ekibi, ilçedeki dört mahallede arazi çalışması yapmış ve elde ettiği bilgileri aşağıdaki tabloda düzenlemiştir.

   Mahalle	Yamaç eğimi	Zemin yapısı	Yamaç eteğinde yol ve bina için kazı	Son on yılda görülen heyelan
   K	Dik	Killi	Yapılmış	Sık
   L	Dik	Sağlam kaya	Yapılmamış	Görülmemiş
   M	Az eğimli	Killi	Yapılmış	Görülmemiş
   N	Dik	Killi	Yapılmamış	Seyrek

   Ekip, bu bulgulara dayanarak heyelan riskinin yüksek olduğu alanları gösteren bir harita hazırlayıp belediyeye sunacaktır.

   Tablodaki bilgilere göre ekibin bu haritaya temel oluşturacak biçimde kurabileceği en tutarlı neden-sonuç ilişkisi aşağıdakilerden hangisidir?

   1. Yamaç eteğindeki kazılar, eğim ve zemin özellikleri fark etmeksizin heyelanı başlatan asıl etkendir.
   2. Heyelan, dik yamaçla killi zeminin bir arada bulunduğu yerde görülmekte, kazı bu riski artırmaktadır.
   3. Killi zemin, yamacın eğimi ne olursa olsun heyelanın ortaya çıkması için kendi başına yeterli bir koşuldur.
   4. Dik yamaçlar, zemin yapısından bağımsız olarak heyelanın görülüp görülmemesini belirleyen temel koşuldur.
   5. Heyelanlar insan müdahalesinin sonucu olduğundan ilçenin doğal koşullarıyla ilişkili bir sorun değildir.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: B

   Ölçtüğü adım (a): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkıları inceleyerek nedensel veya mantıksal ilişkiler ortaya koyar.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Sorunu tek bir beşerî nedenle açıklar; kazı yapılan ama az eğimli M mahallesinde heyelan görülmediğini göz ardı eder.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Zemin koşulunu tek başına yeterli sanır; killi ama az eğimli M mahallesindeki durumu dikkate almaz.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Eğimi tek başına belirleyici sanar; dik ama sağlam kayalı L mahallesinde heyelan görülmediğini atlar.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Doğal koşulların etkisini yok sayar; kazı yapılmayan N mahallesinde de heyelan görüldüğünü fark etmez.
3. 3.COĞ.11.1.1süreç bileşeni aOrta

   Y şehrinde yaz aylarında şehir merkezinin, çevresindeki kırsal alanlardan belirgin biçimde daha sıcak olduğu gözlenmektedir. Belediyenin talebiyle çalışan coğrafyacılar, uydu görüntülerinden bir yüzey sıcaklığı haritası hazırlamış ve bu haritayı arazi kullanımı haritasıyla karşılaştırmıştır. Çalışmanın bulguları şunlardır:

   En yüksek yüzey sıcaklıkları; binaların bitişik düzende sıralandığı, yolların ve meydanların asfaltla kaplı olduğu, ağaç ve parkın az bulunduğu çarşı ile çevresindeki mahallelerde ölçülmüştür.

   Nehir kıyısındaki geniş park ile şehrin kuzeyindeki orman kuşağı, haritada en serin alanlar olarak görünmektedir.

   Bahçeli ve seyrek yapılaşmaya sahip yeni konut alanları orta düzeyde sıcaklık göstermektedir.

   Belediye, sınırlı bütçesiyle yaz sıcaklığının etkisini azaltmak için bir uygulama başlatacaktır.

   Bu bulgulardan yararlanıldığında aşağıdaki kararlardan hangisi, sorunun mekânsal nedeni ile önerilen çözüm arasındaki mantıksal bağı en doğru biçimde kurar?

   1. Şehrin bütün mahallelerine eşit sayıda ağaç dikilerek ısınmanın her yerde aynı ölçüde azaltılması
   2. Hâlihazırda serin olan nehir kıyısındaki parkın genişletilerek yeni bir dinlenme alanı açılması
   3. Sıcaklığın arttığı mahallelerde klima kullanımının desteklenerek konutların içinin serinletilmesi
   4. Asfaltın yaygın, yeşil alanın az olduğu merkez mahallelerde ağaçlandırma ve geçirgen zemin yapılması
   5. Isınmanın küresel iklim değişikliğinin sonucu sayılarak yerel ölçekte önlem alınmasından vazgeçilmesi
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: D

   Ölçtüğü adım (a): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkıları inceleyerek nedensel veya mantıksal ilişkiler ortaya koyar.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Sıcaklığın mekânda eşit dağılmadığını göz ardı eder; coğrafyanın dağılış bilgisini çözümü yönlendirmekte kullanmaz.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Önlemi sorunun zaten görülmediği serin alana yöneltir; sorunun nerede yoğunlaştığını dikkate almaz.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Nedene değil sonuca yönelir; klimaların dışarıya verdiği ısının dış ortamdaki ısınmayı artırabileceğini düşünmez.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Ölçekleri karıştırır; merkez ile kırsal arasındaki sıcaklık farkının yerel arazi kullanımından kaynaklandığını görmez.
4. 4.COĞ.11.1.1süreç bileşeni aZor

   Z ilçesinde bir sonbahar gününde yaşanan taşkının ardından bir coğrafya ekibi, ilçenin içinden geçen derenin havzasını baştan sona incelemiştir. Ekibin bulguları aşağıdaki tabloda verilmiştir.

   Havzanın kesimi	Son yıllarda yaşanan değişim
   Yukarı kesim	Yamaçlardaki orman alanları, kesim ve yangınlar nedeniyle büyük ölçüde azalmıştır.
   Orta kesim	Dere yatağı, yol genişletme çalışmalarında daraltılmış ve üzeri beton kapakla örtülmüştür.
   Aşağı kesim	Derenin eski yatağı ve taşkın ovası üzerinde yeni bir konut alanı kurulmuştur.

   Meteoroloji kayıtlarına göre taşkına yol açan yağış, ilçede daha önce taşkın oluşturmamış yağışlarla benzer miktardadır. Taşkında en fazla zarar, aşağı kesimdeki yeni konut alanında meydana gelmiştir.

   Bu bilgiler birlikte değerlendirildiğinde taşkının oluşumuna ilişkin aşağıdaki çıkarımlardan hangisi en tutarlıdır?

   1. Bitki örtüsü azalan yamaçlardan gelen fazla su daraltılmış yatağa sığmayınca eski yataktaki konutlara yayılmıştır.
   2. Taşkın olağanüstü bir yağışın ürünü olduğundan havzadaki arazi kullanımı değişiklikleri oluşumunda etkili olmamıştır.
   3. Yatağın daraltılıp üzerinin kapatılması taşkını hafifletmiş, konutlara ulaşan suyun kaynağı orman kaybı olmuştur.
   4. Orman alanlarının azalması havzaya düşen yağışı azalttığından taşkın, bölgedeki kuraklığın dolaylı bir sonucudur.
   5. Zarar yeni konut alanında görüldüğü için havzanın yukarı ve orta kesiminde alınacak önlemler taşkını etkilemez.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: A

   Ölçtüğü adım (a): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkıları inceleyerek nedensel veya mantıksal ilişkiler ortaya koyar.

   • B şıkkını seçen öğrenci: Sorunu tek bir doğal nedenle açıklar; yağışın önceki yıllarla benzer olduğu bilgisini dikkate almaz.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Yatağın daraltılmasının taşıma kapasitesini düşürdüğünü görmez; etkiyi ters yönde kurar.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Bitki örtüsü kaybının yüzey akışını artırdığını bilmez; orman kaybını yağış azalmasıyla yanlış ilişkilendirir.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Sorunun görüldüğü yer ile nedenlerinin bulunduğu yerleri özdeş sanar; havzayı bir bütün olarak ele almaz.
5. 5.COĞ.11.1.1süreç bileşeni bZor

   Bir araştırma ekibi, Ege kıyılarında kum kaybı (erozyon) yaşanan sahilleri incelemektedir. Ekip her sahil için mekân koşullarını, doğal-beşerî bağlantıları ve olası etkileri aynı çerçevede kayıt altına almış; ardından benzer özellik taşıyan başka kıyıların da risk altında olup olmadığını görmek için verileri karşılaştırmıştır. Aşağıdaki tablo bu kayıtlardan bir bölümünü göstermektedir.

   Sahil	Baskın dalga yönü	Kıyı boyu akıntı hızı	Kıyıya yakın yapılaşma	Gözlenen erozyon durumu
   K sahili	Güneybatı, yüksek	Yüksek	Yoğun (dalgakıran + otel)	Şiddetli kum kaybı
   L sahili	Güneybatı, yüksek	Yüksek	Yoğun (liman dolgusu)	Şiddetli kum kaybı
   M sahili	Kuzey, düşük	Düşük	Seyrek	Kum kaybı yok
   N sahili	Güneybatı, yüksek	Yüksek	Henüz yapılaşmamış	Ölçüm/izleme öneriliyor

   Bu çalışmada ekibin, tek tek sahillerden elde ettiği dağınık verileri coğrafyanın çözüm yaklaşımıyla bütünleştirme biçimini en tutarlı biçimde açıklayan yargı aşağıdakilerden hangisidir?

   1. Kum kaybı olan sahillerle olmayanları birbiriyle ilgisiz sayıp her birine ayrı çözüm arayarak benzer mekân koşullarının kurduğu ortak risk çerçevesini görmekten kaçınmıştır.
   2. Yapılaşması henüz olmayan N sahilini risk dışı kabul edip yalnızca erozyon görülen sahillere odaklanarak aynı koşulları taşıyan mekânı dağılışla önceden belirlemeyi kapsam dışı bırakmıştır.
   3. Dalga, akıntı ve yapılaşma verilerini başka bilimlerden hazır alıp coğrafyayı bunları tabloda toplayan bir aracı gibi kullanmış, konumla ilişkilendirip mekânsal çıkarım yapmamıştır.
   4. Her sahili yalnızca gözlenen erozyon durumuna göre sınıflayıp dalga-akıntı-yapılaşma bağlantısını kurmadan sorunlu ve sorunsuz kıyıları iki ayrı liste hâlinde sıralamıştır.
   5. Erozyona yol açan mekân koşullarını belirleyip etkiyi ortaya koymuş, ardından aynı koşulları taşıyan kıyıların dağılışını inceleyerek N sahili için risk çıkarımı yapmıştır.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: E

   Ölçtüğü adım (b): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkılarla ilgili elde ettiği bilgileri uyumlu bir bütün hâline getirir.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Farklı durumdaki sahilleri (erozyonlu/erozyonsuz) tümüyle ilgisiz sorunlar sanıp ortak coğrafi risk çerçevesini görememe; benzer mekân koşullarının ortak zemin oluşturduğunu atlar.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Aynı riskli koşulları taşıyan ama henüz sorun görülmeyen mekânı dağılış incelemesiyle önceden belirleme katkısını atlama; coğrafyanın 'yaşaması muhtemel mekânlar' çıkarımını kapsam dışı sayma.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Coğrafyayı başka bilimlerin verisini toplayan pasif bir aracı sanma; oysa coğrafya veriyi konumla ilişkilendirip dağılış-örüntü üzerinden çıkarım yapan asıl bütünleştirici disiplindir.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Bütünleştirmeyi, koşulları ilişkilendirip tutarlı tek çerçeveye oturtmak yerine verileri arka arkaya sıralama sanma; dalga-akıntı-yapılaşma bağlantısını kurmayı atlar.
6. 6.COĞ.11.1.1süreç bileşeni bKolay

   Aşağıdaki tabloda, iki farklı mekânsal sorunun çözümüne yönelik çalışmalarda coğrafyacıların yaptıkları özetlenmiştir.

   Mekânsal sorun	Coğrafyacıların incelediği özellikler	Çalışmanın sonucu
   T ovasında kuraklık nedeniyle yer altı suyu seviyesinin düşmesi	Kuyuların konumları, sulanan tarım alanlarının dağılışı, toprak nemi ölçümleri ve uydu görüntüleri	Su seviyesinin en hızlı düştüğü alanlar haritalanmış, bu alanlarda az su isteyen ürünlere geçiş ve damla sulama desteklenmiştir.
   S kıyı ilçesinde orman yangınları	Eğim ve bakı, bitki türlerinin dağılışı, egemen rüzgâr yönü, yerleşmelere ve yollara uzaklık	Yangın riski yüksek alanlar haritalanmış, gözetleme kuleleri ve yangın emniyet yolları bu alanlara yerleştirilmiştir.

   Bu iki çalışmadan elde edilen bilgiler bir arada değerlendirildiğinde, coğrafyanın mekânsal sorunların çözümüne katkısına ilişkin aşağıdaki genellemelerden hangisine ulaşılabilir?

   1. Sorunlar farklı doğal süreçlerden doğduğu için coğrafyanın iki çalışmadaki katkısı ortak bir yaklaşıma dayanmaz.
   2. Coğrafya, iki çalışmada da başka bilimlerin ölçtüğü verileri toplayıp onlara aktaran bir aracı rolündedir.
   3. Coğrafyanın katkısı, iki sorunda da sorunun görüldüğü yeri belirleyip haritada göstermekle sınırlı kalmıştır.
   4. İki çalışmada da sorunun büyüklüğü sayısal olarak ölçülmüş, konum bilgisine başvurulmadan çözüm geliştirilmiştir.
   5. İki çalışmada da veriler konumla birleştirilmiş, riskli alanların dağılışı önlemlerin yerini belirlemiştir.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: E

   Ölçtüğü adım (b): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkılarla ilgili elde ettiği bilgileri uyumlu bir bütün hâline getirir.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Farklı sorunların çözümlerini tamamen ayrı sanır; iki çalışmadaki ortak coğrafi yaklaşımı göremez.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Coğrafyayı başka bilimlerin verisini taşıyan pasif bir aracı sanır; verileri konumsal çatıda bütünleştirip çözüm ürettiğini görmez.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Coğrafyanın katkısını sorunu tespit etmekle sınırlı görür; önlemlerin haritalanan alanlara yönlendirildiğini atlar.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Tablodaki konum ve dağılış verilerini göz ardı eder; coğrafyanın ayırt edici özelliğinin konum bilgisini kullanmak olduğunu kavrayamaz.
7. 7.COĞ.11.1.1süreç bileşeni bOrta

   W ilçesinde nüfusun hızla artması üzerine yeni bir konut alanı belirlenmesi gerekmiştir. Coğrafyacıların yürüttüğü çalışmada ziraat mühendislerinin toprak verimliliği verileri, hidrologların taşkın riski verileri, jeologların heyelan riski verileri ve şehir plancılarının altyapı verileri aynı harita üzerinde katmanlar hâlinde birleştirilmiştir. Aday beş alana ait bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir.

   Aday alan	Toprak verimliliği	Taşkın riski	Heyelan riski	Su, yol ve kanalizasyon altyapısına erişim
   1. alan	Yüksek	Düşük	Düşük	Var
   2. alan	Düşük	Yüksek	Düşük	Var
   3. alan	Düşük	Düşük	Düşük	Var
   4. alan	Düşük	Düşük	Yüksek	Var
   5. alan	Düşük	Düşük	Düşük	Yok

   Çalışmada tarım alanlarının korunması, afet riskinin azaltılması ve yeni yerleşmenin hizmetlere kolayca bağlanması birlikte gözetilmektedir.

   Buna göre coğrafyacıların önereceği alan ve bu önerinin gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

   1. 1. alan; taşkın ve heyelan riskleri düşük olup altyapıya kolayca erişebildiği için
   2. 2. alan; toprağı verimsiz olduğundan tarım alanlarını koruyup altyapıya bağlandığı için
   3. 3. alan; dört veri katmanının her birinde konut için elverişli koşullar taşıdığı için
   4. 4. alan; toprağı verimsiz, taşkın riski düşük ve altyapıya erişimi bulunduğu için
   5. 5. alan; toprağı verimsiz olup taşkın ve heyelan riskleri de düşük olduğu için
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: C

   Ölçtüğü adım (b): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkılarla ilgili elde ettiği bilgileri uyumlu bir bütün hâline getirir.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Toprak verimliliği katmanını hesaba katmaz; verimli tarım arazisinin yapılaşmaya açılmasını göz ardı eder.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Taşkın riski katmanını hesaba katmaz; verileri bütünleştirmek yerine tek ölçüte göre karar verir.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Heyelan riski katmanını hesaba katmaz; bilgileri eksik bir çerçevede birleştirir.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Altyapı katmanını hesaba katmaz; doğal koşulları beşerî koşullardan ayrı değerlendirir.
8. 8.COĞ.11.1.1süreç bileşeni bZor

   V şehrine ilişkin iki farklı araştırma raporundan alınan bulgular aşağıda verilmiştir.

   I. Rapor (Su kıtlığı): Son yıllarda yaz aylarında şehirde su kesintileri yaşanmaktadır. Şehir büyüdükçe bahçeler ve yeşil alanlar yerini beton ve asfalt yüzeylere bırakmıştır. Yağmur suyu toprağa sızamadan kanallarla hızla şehir dışına aktarıldığı için yer altı suyu yeterince beslenememekte ve kuyulardaki su seviyesi düşmektedir.

   II. Rapor (Kentsel sel): Kısa süreli şiddetli yağışlardan sonra alt geçitleri ve çarşı çevresini su basmaktadır. Su basan noktalar, yapılaşmanın en yoğun olduğu ve açıkta toprak yüzeyin neredeyse hiç kalmadığı mahallelerde toplanmaktadır. Sağanak sırasında yağmur suyu kanallarının kapasitesi yetersiz kalmaktadır.

   Belediye, bu iki raporu birlikte değerlendirerek şehrin su sorunlarına yönelik bir eylem planı hazırlamak istemektedir.

   Raporlardaki bilgileri uyumlu bir bütün hâline getiren değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

   1. Sorunlardan biri su azlığı, diğeri su fazlalığı olduğundan iki sorunun çözümü birbirine zıt yönde planlanmalıdır.
   2. Yağmur suyu kanallarının kapasitesi artırılırsa sel önlenmiş ve şehrin su kıtlığı da kendiliğinden giderilmiş olur.
   3. Su kıtlığı yaz mevsimine, sel ise sağanak yağışlara bağlı olduğundan iki sorun farklı birimlerce ayrı ayrı çözülmelidir.
   4. İki sorun da yağış suyunun geçirimsiz yüzeylerden toprağa sızamamasına bağlı olduğundan birlikte ele alınabilir.
   5. Raporların bulguları art arda sıralandığında şehrin su sorunlarına yönelik bütüncül bir çözüm kendiliğinden ortaya çıkar.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: D

   Ölçtüğü adım (b): Coğrafya biliminin mekânsal sorunların çözümüne sunduğu katkılarla ilgili elde ettiği bilgileri uyumlu bir bütün hâline getirir.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Su azlığı ile su fazlalığını çelişkili görür; iki sorunun ortak mekânsal nedenini ve ortak su yönetimi ilkesini fark etmez.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Suyu hızla uzaklaştırmaya dayalı yaklaşımı çözüm sanar; suyun şehir dışına aktarılmasının yer altı suyunu daha da azaltacağını görmez.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Sorunları zamanlarına göre birbirinden kopuk ele alır; aynı arazi kullanımı değişiminin iki sorunu birlikte doğurduğunu göremez.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Bütünleştirmeyi bilgileri arka arkaya sıralamak sanır; bilgileri ilişkilendirip tutarlı bir çerçeveye oturtma adımını atlar.