11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı Örneği

1. 1.TDE.11.1.2.1süreç bileşeni aKolay

   Bir Karagöz faslının okumasına başlamadan öğretmen, perdeye çıkacak yeni bir tipin repliklerini şu biçimde tahtaya yazar:

   — Uy Karagöz, ne yapaysun oralarda? Ben Karadeniz'den kalkup geldum, iş ararum!

   — Hamsi tuttum, kayuğa doldurdum, pazara getirdum!

   — Sen beni tanumadun mi? Ben pu memlekette herkesi taniyrum!

   Bir öğrenci, bu repliklerdeki 'yapaysun, geldum, ararum, pu, tanumadun' gibi söyleyişlerden yola çıkarak perdeye çıkacak tipin ne temsil ettiğini tahmin etmek istiyor. Öğrencinin repliklerdeki ipuçlarından çıkarabileceği en tutarlı tahmin aşağıdakilerden hangisidir?

   1. Metnin bir oyun değil, bir bölgeyi anlatan bilgilendirici bir yazı olduğunu gösterir
   2. Okumuş, ağdalı ve Arapça-Farsça tamlamalarla konuşan yarı aydın bir tiptir
   3. Süslü Osmanlıca kullanan, züppe ve mirasyedi bir tiptir
   4. Belirli bir yörenin ağzını/şivesini temsil eden, o bölgeyle özdeşleşmiş bir tiptir
   5. Halktan, okumamış, argoya yakın söyleyişle konuşan başrol tipidir
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: D

   Ölçtüğü adım (a): İnceler ve görüş oluşturur. Metni okumaya başlamadan önce okuma amacını belirler. Okuyacağı metnin başlık ve görsellerinden hareketle metnin içeriğine, türüne veya yazılış amacına yönelik tahminde bulunur.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Diyalog/replik biçimindeki tür ipucunu okuyamıyor; kişi replikleriyle kurulu bir oyun metnini bilgilendirici yazı sanıyor, okuma amacını türle karıştırıyor.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Ağdalı, medrese diliyle konuşan Hacivat özelliğini, şiveyle konuşan yöresel tiple karıştırıyor; repliklerdeki ağız taklidini okumuşluk sanıyor.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Süslü Osmanlıca konuşan Çelebi tipiyle karıştırıyor; halk ağzına dayalı şive ipucunu züppe konuşma sanıyor.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Halk ağzıyla konuşan Karagöz tipiyle karıştırıyor; belirli bir bölgeye özgü şive taklidini genel halk ağzından ayırt edemiyor.
2. 2.TDE.11.1.2.2süreç bileşeni bKolay

   Aşağıdaki mektup parçasını okuyunuz.

   Sevgili torunum,

   Buraya geldiğimizden beri yağmur mütemadiyen yağıyor. Sabah pazara çıkarken yağıyordu, öğle vakti bahçede yağıyordu, akşam kapıyı kilitlerken hâlâ yağıyordu. Damlalar öyle iri değil, toprağı ancak ıslatıyor; ama komşumuz Nazmiye Hanım'ın dediği gibi üç gündür bir an olsun dinmedi. Sen de oralarda şemsiyeni yanından ayırma, emi.

   Bu metinde geçen “mütemadiyen” sözcüğünün bağlamdaki anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

   1. Aralıklarla, zaman zaman
   2. Birkaç saat, kısa süreli
   3. Ara vermeden, sürekli
   4. Yeniden, bir kez daha
   5. Şiddetle, sağanak hâlinde
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: C

   Ölçtüğü adım (b): Tahmin eder. Metindeki söz varlığının anlamını bağlamdan hareketle belirler.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Metinde sabah, öğle ve akşamın ayrı ayrı anılmasını yağmurun ara ara yağdığı biçiminde yorumlamış; “bir an olsun dinmedi” ipucunu gözden kaçırmıştır.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Sözcüğü bağlamdan koparıp rastgele bir süre anlamı yüklemiştir; “üç gündür” ve gün boyu süren yağış bilgisini dikkate almamıştır.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Yağmurun her vakitte yeniden başladığını sanarak süreklilik yerine tekrar anlamı çıkarmıştır; metindeki “dinmedi” ifadesi yağmurun hiç kesilmediğini gösterir.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Yağmurla sık kullanılan kalıplaşmış bir ifadeyi ezberden seçmiş, damlaların iri olmadığını ve toprağı ancak ıslattığını bildiren bağlam ipucunu ihmal etmiştir.
3. 3.TDE.11.1.2.3süreç bileşeni aZor

   Şehir dışında üniversite okuyan Elif, ablası Selin'e aşağıdaki mektubu yazmıştır. Cümleler numaralandırılmıştır:

   (1) Kayseri, 14 Mart

   (2) Canım ablacığım,

   (3) Sana yeni yurdumdan bir haber vermek ve senden küçük bir ricada bulunmak için yazıyorum.

   (4) İlk haftalar biraz zorlandım; oda arkadaşım Ordu'dan gelen çok sıcak bir insan, akşamları birlikte ders çalışıyoruz, kantindeki çorba beş liraya satılıyor ve dersler sabah dokuzda başlıyor.

   (5) Kütüphanenin geç saate kadar açık olması işime yaradı, sınavlara oradan hazırlanıyorum, açıkçası buraya alıştığımı söyleyebilirim.

   (6) Özetle her şey yolunda; yalnız kışlık montumu evde unutmuşum, onu bir fırsatını bulunca kargoyla yollarsan çok sevinirim.

   (7) Kendine iyi bak, annemle babama da selam söyle.

   (8) Sevgiyle, Elif

   Elif mektubunu geri okurken bölümlerin işlevini düşünüyor. Mektubun yapı unsurları göz önüne alındığında cümlelerin işlevi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

   1. 3. cümle yazma amacını önceden duyurduğu için giriş, 6. cümle bu amacı özetlediği için sonuç işlevi taşır.
   2. 4. cümle amacın özetlendiği sonuç bölümüdür, 6. cümle ise iyi dilek bildirdiği için kapanış işlevi görür.
   3. 5. cümle yazma amacını bildiren giriş, 6. cümle ise ayrıntıların sıralandığı gelişme bölümüdür.
   4. 2. cümle mektup burada başladığı için giriş, 3. cümle ise asıl anlatımın yapıldığı gelişme bölümüdür.
   5. 7. cümle amacın özetlendiği sonuç, 8. cümle ise ayrıntılı anlatımın yapıldığı gelişme bölümüdür.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: A

   Ölçtüğü adım (a): Nesne, olgu ve olaylara ilişkin parçaları belirler. Metindeki karakterlerin özelliklerini ve amaçlarını inceler. Metindeki yapı unsurlarını belirler. Metindeki dil ve anlatım özelliklerini belirler. Metindeki dil işlevlerini belirler.

   • B şıkkını seçen öğrenci: Gelişmenin ayrıntı yüklü ilk cümlesini (4) sonuç sanıyor ve iyi dilek bildiren kapanışı (7) ile amacı özetleyen sonucu (6) yer değiştiriyor; bölüm işlevlerini ayrıştıramıyor.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Gelişmeye ait ayrıntılı bir cümleyi (5) giriş, amacı özetleyen sonucu (6) ise gelişme sanıyor; giriş↔sonuç işlevlerini ters çeviriyor.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Hitap bölümü (2. cümle) ile giriş bölümünü karıştırıyor; 'Canım ablacığım' seslenmesini giriş sanıyor, oysa giriş yazma amacını kısaca bildiren 3. cümledir.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Kapanış-imza bölümünü (7-8: iyi dilek + ad) sonuç ve gelişme sanıyor; kapanışı sonuç bölümüyle özdeşleştirme yanılgısına düşüyor.
4. 4.TDE.11.1.2.4süreç bileşeni aZor

   Edebiyat dersinde öğretmen, öğrencilerden okudukları bir gölge oyunu ya da özel mektup hakkında kısa bir değerlendirme yazmalarını ister ve şu uyarıyı yapar: “Değerlendirmenizde bir ölçüt adlandırın, metinden kanıt gösterin ve seçtiğiniz ölçütün metnin türüne uygun olmasına dikkat edin.” Öğrencilerin yazdığı değerlendirmeler aşağıdaki tabloda verilmiştir.

   Öğrenci	Metin	Değerlendirme
   Mert	Özel mektup	Mektubu okurken çok duygulandım; bence bu, okuduğum en etkileyici mektuptu.
   Sena	Gölge oyunu	Karagöz'ün her söyleneni yanlış anlaması gerçek hayatta görülmez; olaylar gerçekçi olmadığından oyun başarısızdır.
   Elif	Gölge oyunu	Hacivat'ın ağdalı sözlerini Karagöz'ün halk ağzıyla yanlış anlaması güldürüyü doğuruyor; dil düzeyi farkı, oyunu güldürme amacına ulaştırıyor.
   Onur	Özel mektup	Mektup edebî bir metin olduğundan kurmacadır; içindeki tarih, yer ve kişileri gerçek dünyayla karşılaştırmak anlamsızdır.
   Ayşe	Gölge oyunu	Oyunda Karagöz bir iş kurar, gelenlerin isteklerini yanlış anlar ve oyun, bitiş bölümüyle sona erer.

   Öğretmenin uyarısındaki üç koşulu birlikte karşılayan değerlendirme hangi öğrenciye aittir?

   1. Elif
   2. Mert
   3. Sena
   4. Onur
   5. Ayşe
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: A

   Ölçtüğü adım (a): Kendini değerlendirir. Metin hakkında değerlendirmeler yapabilmek için çeşitli ölçütler belirler. Okuduğu metni kendi beğeni ölçütleri doğrultusunda değerlendirir. Metindeki gerçeklik ile gerçek dünya bilgisine dayalı karşılaştırmalar yapar.

   • B şıkkını seçen öğrenci: Ölçütsüz bir beğeni bildirimini (duygulanma, etkilenme) gerekçeli değerlendirme sanmıştır; değerlendirmede ne ölçüt ne de metinden kanıt vardır.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Kurmaca bir tür olan gölge oyununu nesnel gerçeklik ölçütüyle sınamış; türün kendi mantığı ve güldürü amacı yerine “gerçekte böyle olur mu” sorusunu ölçüt yapmıştır.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Nesnel gerçekliğe dayanan özel mektubu kurmaca sanmış, bu yüzden içeriğin gerçek dünya bilgisiyle karşılaştırılabileceğini göz ardı etmiştir.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Metnin olay akışını özetlemeyi değerlendirme sanmıştır; özet bir ölçüt ve gerekçe içermez.
5. 5.TDE.11.1.1.1süreç bileşeni aKolay

   Öğretmen, sınıfa “Güvercinden E-postaya: Haberleşmenin Yolculuğu” başlıklı çok modlu bir video izletmeden önce üç gruba farklı izleme amaçları verir.

   Grup	İzleme amacı
   1. grup	Videoda sözü edilen iletişim araçlarını ortaya çıkış sırasına göre bir zaman şeridine yerleştirmek
   2. grup	Videoda e-postanın mektuba göre sağladığı hız avantajını gösteren örneği bulmak
   3. grup	Videonun sonunda ileri sürülen “Dijital iletişim insanları birbirine yabancılaştırdı.” yargısının videoda sunulan kanıtlarla ne ölçüde desteklendiğini tartışmak

   Grupların amaçlarına en uygun dinleme/izleme stratejileri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

   1. Seçici – not alarak – eleştirel
   2. Not alarak – seçici – eleştirel
   3. Eleştirel – seçici – not alarak
   4. Not alarak – eleştirel – seçici
   5. Not alarak – not alarak – not alarak
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: B

   Ölçtüğü adım (a): Seçim yapar. Metni dinlemeye/izlemeye başlamadan önce dinleme/izleme amacını belirler. Dinleme/izleme yapmadan önce metnin başlık ve görsellerinden hareketle metnin içeriğine ve türüne yönelik tahminde bulunur. Dinleyeceği/izleyeceği metin için uygun dinleme/izleme yöntem ve stratejisi seçer.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Birinci ile ikinci grubun stratejilerini yer değiştirmiştir; çok sayıda bilgiyi sıralamayı dar bir bilgiye odaklanmak, tek örneği bulmayı ise ayrıntılı kayıt gerektiren bir iş sanmıştır.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Eleştirel izlemeyi herhangi bir bilgi toplama işi, yargıyı tartışmayı ise not tutmakla karşılanabilecek bir etkinlik sanmıştır; amaç ile strateji arasındaki ilişkiyi kuramamıştır.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Tek bir örneği bulmayı sorgulama gerektiren bir iş, yargıyı tartışmayı ise dar bir bilgiye odaklanmak sanarak ikinci ve üçüncü grubun stratejilerini karıştırmıştır.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Amaç ne olursa olsun not alarak izlemenin her duruma uyduğunu düşünmüş, dinleme/izleme amacına göre strateji belirlemeyi gereksiz saymıştır.
6. 6.TDE.11.1.1.3süreç bileşeni aKolay

   Bir okulun öğretmenler odasında geçen konuşmadan bir bölüm aşağıda verilmiştir:

   **Ayşe Öğretmen:** Yeni gelen stajyer arkadaşla bir proje hazırlamayı düşünüyorum.

   **Kadir Öğretmen:** Boş ver, o gençler işi ciddiye almaz; yeni mezunların hiçbirinden verim alamazsın zaten.

   **Ayşe Öğretmen:** Ama daha tanışmadın bile, çalışkan biri olabilir.

   **Kadir Öğretmen:** Tanışmama gerek yok, hepsi aynıdır.

   Kadir Öğretmen'in Ayşe Öğretmen'in önerisine yaklaşımı, sağlıklı iletişimi engelleyen bir tutum sergilemektedir. Kadir Öğretmen'in sözlerine dayanarak bu tutumun türü ve bunun repliklerdeki kanıtı hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

   1. Bilgiçlik taslama; çünkü konu üzerine bildiği tüm bilgileri sıralayarak üstünlük kurmaya çalışmaktadır.
   2. Dilden kaynaklı engel; çünkü kullandığı terimler karşısındaki tarafından anlaşılamamaktadır.
   3. Ön yargı; çünkü stajyeri hiç tanımadan onun hakkında olumsuz ve genelleyici bir kanıya varmaktadır.
   4. Sözü kesme; çünkü karşısındakinin cümlesini tamamlamasına fırsat vermeden araya girmektedir.
   5. Fiziksel engel; çünkü ortamdaki gürültü konuşmanın sağlıklı yürümesini zorlaştırmaktadır.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: C

   Ölçtüğü adım (a): Parçaları belirler. Dinlediği/izlediği metindeki karakterlerin özelliklerini ve amaçlarını inceler. Dinlediği/izlediği metindeki yapı unsurlarını belirler. Dinlediği/izlediği metindeki dil ve anlatım özelliklerini belirler. Dinlediği/izlediği metindeki dil işlevlerini belirler.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Konuşmacının kesin ve iddialı konuşmasını bilgi gösterisiyle karıştırıyor; oysa aktardığı bir bilgi yok, tanımadan varılmış peşin bir yargı var.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Anlaşılmayan bir terim ya da dil sorunu bulunmadığı hâlde aksaklığı sözcük seçimine bağlıyor; taraflar birbirini anlıyor, sorun içerikteki peşin hükümde.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Karşısındakinin konuşmasını bölmediği hâlde, kararlı ve reddedici tavrı sözü kesme sanıyor; metinde araya girip cümle tamamlatmama yok.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Metinde ortam gürültüsüne dair hiçbir kanıt olmadığı hâlde iletişimdeki aksaklığı dış/çevresel bir nedene bağlıyor; engel konuşmacının tutumundan kaynaklanıyor.
7. 7.TDE.11.1.1.4süreç bileşeni aOrta

   İzlediği çok modlu bir metni “kanıtlanabilirlik” ölçütüyle değerlendirmek isteyen Arda, “İletişimin Dünü ve Bugünü” adlı kısa bir videodan aşağıdaki notları almıştır.

   Not	Videoda duyulan cümle	Görsel ve işitsel öge
   1. not	Telgraf, haberi posta ile gönderilen mektuptan çok daha kısa sürede ulaştırıyordu.	Sakin ses, eski bir telgraf makinesinin görüntüsü
   2. not	Bugün gençlerin hiçbiri mektup yazmıyor.	Sakin ses, telefonuna bakan gençlerin görüntüsü
   3. not	E-posta, insanlığın bugüne kadarki en büyük buluşudur.	Coşkulu ses, hareketli bir müzik

   Arda'nın bu notlara dayanarak yapacağı değerlendirmelerden hangisi, seçtiği ölçüte ve gerçek dünya bilgisine uygundur?

   1. 2. nottaki cümle, günlük hayatta sık duyulduğu için kanıtlanmış bilgi sayılır.
   2. 3. nottaki cümle, videonun anlatıcısı söylediği için doğrulanmış bir bilgidir.
   3. Video akıcı ve ilgi çekici olduğundan içindeki bilgiler kanıtlanabilir niteliktedir.
   4. 3. nottaki cümle, coşkulu ses tonu ve müzikle desteklendiği için ölçütü karşılar.
   5. 1. nottaki cümle, gerçek dünya bilgisiyle sınanıp örtüştüğü için ölçütü karşılar.
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: E

   Ölçtüğü adım (a): Kendini değerlendirir. Dinlediği/izlediği metin hakkında değerlendirmeler yapabilmek için çeşitli ölçütler belirler. Dinlediği/izlediği metni kendi beğeni ölçütleri doğrultusunda değerlendirir. Dinlediği/izlediği metindeki gerçeklik ile gerçek dünyayı karşılaştırır.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Genelleyici ve kanıtlanamayan bir cümleyi sık duyulduğu için nesnel bilgi sanmıştır; oysa bu cümle mektup yazan gençlerin bulunduğu gerçek dünyayla çelişir.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Metinde söylenen her iddiayı gerçek dünyada da doğru kabul etmiş, anlatıcının sözünü kanıt yerine koyarak öznel bir değer yargısını doğrulanmış bilgi saymıştır.
   • C şıkkını seçen öğrenci: Değerlendirmeyi ölçüte değil kişisel beğeniye dayandırmış; akıcılık ve ilgi çekicilik gibi özellikleri bilginin kanıtlanabilirliği sanmıştır.
   • D şıkkını seçen öğrenci: Görsel-işitsel modun yarattığı duygusal etkiyi kanıt sanmıştır; ses tonu ve müzik, öznel bir yargıyı kanıtlanabilir hâle getirmez.
8. 8.TDE.11.1.4.2süreç bileşeni eOrta

   Öğrenci meclisi temsilcisi Zeynep, okul kütüphanesinin cumartesi günleri de açık olması için okul müdürüne bir e-posta yazacaktır. Zeynep'in amacı, müdürün bu konudaki kararını olumlu yönde etkilemektir. Zeynep'in hazırladığı plan taslağı aşağıdaki tabloda verilmiştir.

   Madde	Plan taslağındaki not
   1	Konu satırı: Kütüphanenin cumartesi günleri açılmasına ilişkin öneri
   2	Hitap: Sayın Müdürüm,
   3	Sınıflarda yapılan ankette öğrencilerin cumartesi günü kütüphaneden yararlanma isteğini gösteren sonuçları eklemek
   4	Aynı uygulamayı başlatan başka bir okulun kütüphane sorumlusu öğretmeninin gözlemlerine yer vermek
   5	Kütüphanedeki sessizliği ve kitap kokusunu imgeler ve benzetmelerle anlatan uzun bir paragrafı e-postanın ana bölümü yapmak
   6	Olası “Cumartesi günü görevli bulunamaz.” itirazına karşı gönüllü öğretmenlerle hazırlanacak bir nöbet çizelgesi önermek

   Zeynep'in yazma amacına uygun baskın dil işlevi dikkate alındığında plan taslağından çıkarılması gereken madde hangisidir?

   1. 1. madde
   2. 2. madde
   3. 3. madde
   4. 5. madde
   5. 6. madde
   Cevap ve çeldirici analizi

   Doğru cevap: D

   Ölçtüğü adım (e): Tepki verir. Yazma sürecini planlarken dil işlevlerinin kullanımına karar verir.

   • A şıkkını seçen öğrenci: Konu satırını süs sayıp gereksiz görmüştür; oysa konu satırı içeriği özetler ve alıcının iletiyi önceliklendirmesini sağlar.
   • B şıkkını seçen öğrenci: Dijital bir ileti olduğu için e-postada hitaba gerek olmadığını düşünmüştür; okul müdürüne yazılan iletide saygılı hitap gerekli bir yapı unsurudur.
   • C şıkkını seçen öğrenci: İkna etmeyi duygu cümleleriyle sınırlı sanıp nesnel veriyi gereksiz görmüştür; anket sonucu talebi destekleyen somut bir kanıttır.
   • E şıkkını seçen öğrenci: Olası itiraza yanıt vermeyi olumsuz ya da konu dışı saymıştır; itirazı önceden karşılamak ikna amaçlı planın temel içerik maddelerindendir.